Ankara Üniversitesi
Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Bilim Dalı
Prediyabet dediğimiz (şeker hastalığının bir önceki aşaması) henüz şeker hastalığı diyemediğimiz ama şeker metabolziması bozuk olan bireyler ise diyabetli sayısının yaklaşık üç katı kadardır. Atmış beş yaş üzerindeki bireylerin neredeyse yarısında prediyabet mevcuttur. Eğer önlem alınmaz ise prediyabetli bireylerin yaklaşık %50-70’inde tip 2 diabetes mellitus gelişir. Kısacası diyabet sıklığı buzdağının sadece görünen kısmıdır.
Diyabet ölüm sebepleri arasında yol açtığı ölümler başka hastalıklar arasında sayıldığından (kalp krizi, böbrek yetmezliği, inme gibi) olduğundan daha az rapor edilmektedir. Gene de dünyadaki en önemli sebeplerden biri olarak görünmektedir. Kontrol altına alınıp tedavi edilmediği takdirde Kalp krizi, inme, körlük, böbrek yetmezliği ve diyabetik ayak gibi hastalıkların en sık ve önemli sebebidir. Tip 2 diyabet hastalarında meme kanseri, mesane kanseri, kolorektal kanser, endometriüm kanseri karaciğer kanseri, pankreas kanseri gib kanser riski artar. IDF verilerine göre her altı saniyede bir diyabet nedeniyle bir kişi hayatını kaybediyor. Psikolojik ve sosyal stres oluşturuyor. Hastanede geçen zamanı arttırıp çalışma potansiyelini azaltıryor. Ekonomilere olan etkisi ise ülkelerin ekonomik sistemini yerle bir edecek düzeydedir. Aslında diyabet ve prediyabet yönetimi toplumsal bir sorunudur. Fakat algı bu şekilde değildir. Amerikan Diyabet Birliği’nin 2008 yılında yaptığı bir çalışmada Amerikalılar köpek balığından %4 oranında korkarken, diyabet hastalığından %3 oranında korkmakta olduğu gösterdi. Halbuki Amerika’da yılda 70 köpek balığı saldırısı olurken yılda 233 000 diyabete bağlı ölüm görülmektedir.
Diyabet veya prediyabetiniz olduğunuzu ancak test yaptırıp sonucu öğrenirsiniz. Onun dışında bilemezsiniz. Çoğu zaman bir semptom veya bulgu olmayabilir. O nedenle diyabet riskinizi hesaplayan programlar ile yüksek riske sahip olup olmadığınızı anlayabilirsiniz. Yüksek riskli iseniz doktora başvurup gerekli tetkikleri yaptırmanız gerekir. On sekiz yaş üzerinde hiçbir şikayetiniz olmasa bile risk faktörlerini değerlendirilmesi veya online risk hesaplayıcıları kullanarak risk belirlenebilir. Her birey boy, kilo ve bel çevresi ölçümleri yaptırmalıdır.
Vücut kitle indeksi 25 kg/m2 eşit veya fazla ve en az bir risk faktörü varsa tarama yaptırmanız gerekir. Risk faktörü olmayan erişkinlerde ise tarama 35 yaşında başlamalıdır. Testler normal ise riskler değişmedikçe 3 yılda bir testler yeniden yapılmalıdır. Risk faktörleri: yaşınızın yüksek olması, cinsiyetiniz, bel çevresi ölçüm fazlalığı, birinci derece yakınlarında diyabet olması, kardiyovasküler hastalık öyküsü, hipertansiyon varlığı, trigliseridin yüksek iyi kolesterolün düşük olması, polikistik yumurtalık hastalığı varlığı, fiziksel inaktivite (günde 30 dk altında) sayılabilir. Eğer prediyabetiniz var ise yıllık açlık kan şekeri ölçümü gereklidir.
Prediyabetiniz veya diyabetiniz saptandığında özellikle koroner arter hastalığı riski açısından değerlendirilmeniz gerekir.
Kötü gidişatı değiştirebilecek güce sahipsiniz. Prediyabeti olan bireylerde mutlaka şeker hastalığı gelişecek diye bir şart yoktur. Eğer prediyabeti önlemek için bir programa dahil olursanız yüzde 58 oranında hatta 70 yaş üzeri bireylerde %70 oranında diyabet gelişimini ve komplikasyonları önlemek mümkündür. Ne yapmak gerekir diye baktığımızda yaşam tarzı değişikliği ile yukarıdaki söylediğimiz faydaları sağlayabilirsiniz pediyabetiniz biraz daha ileri ise doktorunuz ise bir ilaç da başlayabilir. Bu programı doktor kontrolünde yapmanız sizin için uygun olacaktır.
Sağlıklı beslenmek, hareket etmek, stres ve anksiyeteyi azaltmak en önemli yaşam tarzı değişiklikleridir. Önemli olan kişiye uygun diyet ile sağlıklı beslenmektir. Fazla kilolu ise %7 civarında kilo kaybı oldukça faydalı olacaktır. Diyet türlerininde kalori azaltılması var ise bu yeterlidir. Diyetlerin birbirlerine üstünlükleri Akdeniz diyeti dışında gösterilmiş değildir. Çok az karbonhidratlı veya çok karbonhidratlı diyetler zararlıdır. Uygun oranda kaliteli karbonhidrat, uygun oranda kaliteli işlenmemiş protein, uygun oranda faydalı yağları kullanmak en uygun diyet şeklidir.
Akdeniz tipi diyet size uygun olabilir. Ülkemizde diyet ürünlerini bulmak mümkündür ve yüz güldürücü bir diyet tarzıdır. Avurpa veya Amerika ülkelerinde yaşıyor iseniz tabağınızın yarısı bitkisel ürünler, dörtte biri tahıl ve iyi karbonhidratlar, diğer dörtte biri ise et, balık, tavuk, fasulye, mercimek türü olabilir.
Çok fazla kalori tüketilmektedir. Bunun miktarını azaltmak gerekir. Paketlenmiş, kutulanmış ürünlerden, işlenmiş ürünlerden, eklenmiş şekerlerden, yapay tatlandırıcılardan uzak durmanızı öneririm. Mümkün olduğunca çünkü bu besinler bağımlılık yapmaktadır. Bir bağımlı gibi belirli miktrarın üzerine çıkmamak gerekir. Basın yayın organlarında iddia edilenin aksine tam buğday ekmeği belirli oranda tüketilir ise hem diyabet hastalarında ölüm riskini azaltır. Yeter ki yapay tam buğday ekmeği olmasın. Aynı şekilde miktarı aşırı olmadıkça gerçek süt ve süt ürünü tüketimi diyabet riskini azaltabilir.
Yemek için hazırlık yapmak, yemekleri evde yapmak, porsiyonları küçültmek ve sevdiğiniz şeyleri tüketmek, yemeği sevdiğiniz insanlar ile bilikte yemek faydalı olacaktır.
Bir ilaç olsaydı birçok kanserden koruyan, kalp krizi inme riskini azaltan, metabolizmayı hızlanıdıran, şeker hastalığını önleyen, kemiği güçlendiren, kiloyu azaltıp ve yeniden kilo almayı önleyen, uykuyu düzenleyen, enerjinizi arttıran, depresyon ve anksiyeteyi azaltan ve stresi azaltan sanırım bu ilaç çok pahalı olurdu. Ama böyle bir ilaç var ve ücretsiz hareket etmek bunların hepsini hiçbir yan etki yapmadan gerçekleştiriyor. Haftada üç kez minimal 50’şer dk hızlı yürüme şeklinde kardiyo egzersiz gereklidir. Ek olarak güçlendirici egzersizler, germe egzersizleri yararlı olacaktır. Eğer masa başı iş yapıyorsanız en azından her gün oturduğunuz zaman oranını azaltarak, günlük hareket ettiğiniz zaman oranını arttırabilirsiniz. Mümkün olduğunda ayağa kalk mümkün olduğunda yürü hareket et.
Sizi strese sokan şeylerin listesini yapın, gerçekçi hedefler belirleyin, küçük başarıları kutlayın güvenle konuşabileceğiniz dostlarınız olsun, kendinize zaman ayırın.
Çok az kilo vermek bile bazen çok büyük yararlar sağlayabilir siz gözle görmeyebilirsiniz ama ölüm riskinizi azaltır. Yaşam tarzında çok küçük değişiklikler yaşamınızda dev olumlu sonuçlara yol açabilir. Diyabet ve komplikasyonları önlenebilir ciddi hastalıklardır.